AHI BIRLIKLERI VE BENZER KURUMLAR

Ahi Birliklerinin Batı'da Ortaçag esnaf teskilatı olan Loncaların (Corporation) bir devamı oldugu görusu bilimadamları tarafından tartısma konusu yapılmıstır. Ahi Birlikleri ile bu kuruluslar arasında yapılan mukayeselerde yapı ve ilkeler açısından farklılıkların oldugu tesbit edilmistir.

Bir diger görus de; Ahi Birlikleri'nin Islam ulkelerinde dogan ve gelisen "Futuvvet Teskilati" nın bir devamı oldugudur. sekli bakımından Futuvvet Teskilatı'na benzeyen ve bazı kurallarını da bu teskilattan alan Ahilik, temelde bu kurumlardan çok farklı özelliklere sahiptir. Herseyden önce bu teskilatlar siyasi bir amaçla ve devlet tarafından kurulmuslardır. Halbuki Ahi Birlikler Turk halkı tarafindan kurulan sivil örgutlerdir. Ise bu temel farklar Bizans Loncaları ile Futuvvet Teskilatlarını Ahi Birliklerinden ayıran en önemli farklılıklardır.

AHILIGE BENZEYEN ZUMRELER (GENEL OLARAK)

Anadolu'da yogun bir sekilde yaygın olan AhÃ?®lik anlayısı gibi sosyal zumreler diger IslÃ?¢m beldelerinde de görulmektedir. IslÃ?¢m beldelerindeki zumreler arasında o kadar çok benzerlikler bulunmaktadır ki, bazı arastırmacılar bunları birbirinin devamı biçiminde algılamaktadırlar. Esasında bu algılama tarzı göz ardı edilemez. Zira, etkilesim halinde bulunan toplumlarda sosyal mueseseseler ilke ve kurallarıyla birbirlerini etkilerler. Bu anlayıstan hareketle AhÃ?®lige benzeyen sosyal zumreler sunlardır:

- Ayyarlar, Satırlar
- Rindler (Runud)
- Gaziler, Alpler

AhÃ?® kelimesinin; AyyÃ?¢r, Sattar, Rind ve Gazi kelimelerinin es anlamlısı oldugu ileri surenler bulunmaktadır. Bu görus yukarıda adlarını saydıgımız zumreler arasında bir baglantı kurmamızı saglar. AhÃ?®ligin Azerbaycan ve Maveraunnehir bölgelerinde muhtelif yollarla yayılısı bu anlayısı kuvvetlendirmektedir. Aynı vazifeyi gören sosyal ve dinÃ?® zumrelerin farklı toplumlarda degisik adlar ile ortaya çıkmaları tabiÃ?® bir durumdur. Bu zumreler aynı medeniyete sahib toplumlarda ortaya çıkınca aralarındaki benzerlik artar. Bunun içindir ki; AyyÃ?¢r, Sattar, Rind, Civanmert, Gazi ve AhÃ?®lerin olusturdukları sosyal zumrelerin birbirinin benzeri olmaları ve birbirlerinden etkilenmeleri tabiidir.

Ayyarlar, Satırlar Iran'da ortaya çıkmıs sosyal bir zumredir. Bu zumrenin futuvvetten etkilendigi ve bunların reislerine Ayyar (Civanmert) denildigi kabusnÃ?¢mede geçen; ".... ayyarlar arasında civanmert oldular ki anda bir nice turlu hunerler ola. Ve her is'te sabırlı ola, va'disinde gerçek ola ve pÃ?¢kdamen ola ve gönlu arı ola ve kendi assısı için kimsenin ziyanın istemeye, belki dostları assısı için kendinin ziyanı olursa reva ola...." ifadesinden anlasılmaktadır. KabusnÃ?¢me'de geçen civanmert tipi ile AhÃ?® arasında buyuk bir benzerlik bulunmaktadır. Aynı benzerlik "AhÃ?®lik" ve "Alplik" kavramları arasında da kurulabilir. Kavramlar arasında benzerligi, hatta ayniyeti Köprulu su sekilde izah etmektedir:

"AhÃ?® teskilatı yalnız sehirlerde degil, köylerde, uçlarda da vardı. Hatta, bu suretle Alpler teskilatı ile de temas ederek, ona da hulÃ?»l ettigi için hem AhÃ?® hem Alp sıfatını tasıyan, yani her iki zumreye de birden mensub olan kisilere tesaduf ediyoruz"

Yukarıdaki izahtan da anlasıldıgı gibi "AhÃ?®" ve "Alp" kavramları birbirinin muteradifi durumundadır. Nitekim, Alp; eski ve yeni bir çok Turk Lehçelerinde; kahraman, cesur, yigit, zorlu anlamlarına gelen bir kelimedir ki, sahıs adı olarak kullanıldıgı gibi, bir sıfat, bir unvan ve kabile teskilatı için de, askerÃ?® bir asalet zumresinin ismi olarak da kullanılmıstır.

Alpler IslÃ?¢miyet'ten önce de Orta Asya'da yaygın sosyal bir zumrenin reisleri, yani önderleridir. Alpler, AhÃ?®ler gibi mert, eliaçık, gözupek, cesur ve savasçı bir ruha sahip sahsiyetler olarak kabul edilir. Turklerin IslÃ?¢miyet'i din olarak kabulunden sonra Alpler, bu dini teblig edenlerden olmuslardır. Alplerin IslÃ?¢m dinini teblig ediciligine dönusumleri, onların, savasçı ruhu ile IslÃ?¢m'ın cihat ulkusunun kaynasmasıyla izah edilir.

Oryantalistlerden Barthold, bu durumla ilgili su bilgiyi vermektedir:

"IslÃ?¢miyet'ten önceki Turk Alpleri IslÃ?¢miyet'in cihat ve gazÃ?¢ mefhumları Turkler arasında yerlestikten sonra, önce Alp-gÃ?¢zi, yani Musluman-Turk kahramanı mahiyetini almıslar, tasavvuf cereyanı ve muhtelif tasavvuf tarikatları halk arasında yerlesince de Alp-erenler yani savasçı dervisler sekline girmislerdir." AhÃ?®lige benzeyen zumrelerden birisi olan Rind'ler, AyyÃ?¢rlar gibi Iran'da yaygın sosyal bir zumredir. Ancak, bunlar da futuvvetle o derece kaynasmıslardır ki, Anadolu'da rind, fetÃ?¢ anlamında kullanılması sonucunu ortaya çıkarmıstır. Rindlerin, AhÃ?®'nin emrinde olan muridler oldugunu ileri surenlere de rastlanmaktadır.

Netice olarak, cemiyet hayatının var oldugu her yerde aynı gayeye hizmet etmekle birlikte farklı isimler altında faaliyet gösteren sosyal zumrelerin olusması tabiÃ?®dir. Bu sebepledir ki, benzer amaçlara sahip olanlar; AyyÃ?¢rlar, Rindler, Alpler ve AhÃ?®ler, aynı medeniyetin farklı toplumlarında ortaya çıkan ve birbirine benzeyen sosyal zumreleridir denilebilir.